Trước khi bàn đến Đạo giáo, cần tìm hiểu sơ lược ý nghĩa của chữ Đạo (道), bởi các đạo sĩ đã dùng chữ này để gọi tôn giáo của mình.
Mỗi danh từ đều có ý nghĩa ban đầu và những cách giải thích phát triển về sau. Nghĩa gốc của chữ Đạo chỉ là con đường, tức con đường mà con người đi. Từ sau thời Xuân Thu, chữ Đạo mới mang thêm ý nghĩa huyền học, từ đó xuất hiện nhiều cách giải thích khác nhau.
Cách giải thích ban đầu cho rằng Đạo là quy luật chi phối sự vận hành của vũ trụ; mọi hiện tượng trong vũ trụ đều là sự biểu hiện của Đạo. Đạo thể hiện qua toàn bộ quá trình từ hình thành đến biến đổi và tiêu vong của vạn vật. Theo cách diễn đạt thông dụng ngày nay, quá trình ấy gắn với thời gian và không gian; trong thuật ngữ của Đạo gia thời kì đầu, nó được gọi là Tạo hóa (造化). Tạo hóa cũng là một tên gọi khác của Đạo.
Sức mạnh của Đạo vô cùng lớn. Vạn vật thuận theo Đạo thì được xem là có tạo hóa. Điều này có nghĩa là trình tự sinh diệt của vạn vật không bị rối loạn, mỗi sự vật đều trải qua tiến trình của mình: đến lúc sinh thì sinh, đến lúc diệt thì diệt; khi cần có quan hệ với nhau thì phát sinh quan hệ, khi cần tách rời hay đối kháng thì cũng diễn ra như vậy.
Thiên tai và tai họa do con người gây ra được xem là biểu hiện của sự mất đi tạo hóa. Đáng lẽ không mắc bệnh mà lại mắc bệnh, chưa đến lúc già mà đã già, chưa đến lúc chết mà đã chết — những điều ấy được gọi là không có tạo hóa, cũng là không có Đạo.
Vì vậy, sự thuận theo Đạo giữ vai trò rất quan trọng. Kinh Dịch viết:
Thiên địa dĩ thuận động, nhật nguyệt bất quá, tứ thời bất thắc. Thánh nhân dĩ thuận động, tắc hình phạt thanh nhi dân phục.
Nghĩa là: Trời đất vận hành thuận theo lẽ tự nhiên nên mặt trời, mặt trăng không đi quá độ, bốn mùa không sai lệch. Thánh nhân hành động thuận theo lẽ ấy thì hình phạt được thi hành rõ ràng, dân chúng quy phục.
Cả Đạo gia và Nho gia đều xem Đạo là điều quý báu tối cao: có được Đạo thì sống, mất Đạo thì chết. Bởi vậy, mọi hoạt động của tự nhiên và đời sống con người đều không thể tách rời Đạo.
1. Đạo trong Kinh Dịch: Thiên đạo, Địa đạo và Nhân đạo
Hệ Từ Thượng Truyện của Kinh Dịch viết:
一陰一陽之謂道。
Nghĩa là: Một âm một dương, ấy gọi là Đạo.
Nếu dựa vào ý này để phân tích, có thể chia Đạo thành Thiên đạo và Địa đạo. Thuyết Quái Truyện của Kinh Dịch viết:
立天之道，曰陰與陽；立地之道，曰柔與剛。
Nghĩa là: Lập Đạo của trời thì nói đến âm và dương; lập Đạo của đất thì nói đến mềm và cứng.
Âm dương thuộc về tính, còn nhu cương thuộc về chất. Kết hợp tính và chất mới thành toàn thể của Đạo.
Còn câu:
立人之道，曰仁與義。
Nghĩa là: Lập Đạo của người thì nói đến nhân và nghĩa.
Nhân và nghĩa thuộc về phương diện sự việc và hành động, hay có thể nói là trạng thái Đạo biểu hiện trong các hoạt động của con người. So với Thiên đạo và Địa đạo, Nhân đạo nhỏ bé hơn nhiều, chỉ là sự mô phỏng rất hạn chế của con người đối với Đại Đạo.
2. Sự khác nhau giữa quan niệm về Đạo của Đạo gia và Nho gia
Điểm khác biệt giữa Đạo gia và Nho gia nằm ở chỗ Đạo gia chú trọng Đạo của âm dương, nhu cương, còn Nho gia chú trọng Đạo của nhân nghĩa.
Nho gia cũng thừa nhận con người có đức tương thông với trời đất. Con người có thể cùng trời đất hợp đức, cùng mặt trời và mặt trăng hợp sự sáng tỏ, cùng bốn mùa hợp trật tự, cùng quỷ thần hợp cát hung.
Vì vậy, trong thiên Ngư Phụ của Trang Tử, lời Khổng Tử được dẫn như sau:
道者，萬物之所由也。庶物失之者死，得之者生。為事，逆之則敗，順之則成。故道之所在，聖人尊之。
Nghĩa là: Đạo là con đường mà vạn vật nương theo. Muôn vật mất Đạo thì chết, được Đạo thì sống. Làm việc mà trái với Đạo thì thất bại, thuận theo Đạo thì thành công. Vì vậy, nơi nào có Đạo, bậc Thánh nhân đều tôn trọng.
Nhân hay bất nhân, nghĩa hay bất nghĩa chính là những hành vi thuận theo hoặc trái với Đạo. Nho gia chú trọng phương diện này, vì thế chủ yếu bàn về Nhân đạo.
Tử Cống từng nói:
夫子之言性與天道，不可得而聞。
Nghĩa là: Những lời Phu Tử bàn về tính và Thiên đạo, không dễ gì được nghe.
Có lẽ Khổng Tử xem Thiên đạo gần với thần minh nên ít bàn đến. Trong Luận Ngữ, phần lớn những chỗ nói về Đạo đều thuộc về phương diện con người.
Có thể nói, Nho gia thường nhìn Đạo từ góc độ quy tắc, còn Đạo gia thường nhìn Đạo từ góc độ lý tính.
Dẫu có sự khác biệt ấy, cả Đạo gia và Nho gia đều thừa nhận rằng thuận theo Thiên đạo là điều thiện. Cách nhìn này dường như xem Thiên đạo là một thực thể có ý chí hoặc có khả năng cảm ứng; nói đơn giản hơn, có thể gọi đó là Trời hoặc Trời Đất.
Đạo Đức Kinh viết:
天道無親，常與善人。
Nghĩa là: Thiên đạo không thiên vị ai, thường ở cùng người thiện.
Câu này có giọng điệu tương tự câu trong Thang Cáo của Thượng Thư:
天道福善禍淫。
Nghĩa là: Thiên đạo ban phúc cho người thiện, giáng họa xuống kẻ ác.
Câu trong Đạo Đức Kinh này không thể xem là hoàn toàn phù hợp với tư tưởng Đạo gia, nhưng có thể coi là quan niệm của Đạo gia về sau. Qua đó có thể thấy, tư tưởng cảm ứng là một quan điểm chung của Nho gia và Đạo gia thời kỳ sau.
Ý nghĩa của chữ Đạo còn được bàn đến ở những phần tiếp theo; ở đây tạm thời trình bày đến đó.
3. Đạo gia trước khi Đạo giáo hình thành
Trước khi Đạo giáo được thành lập, các nhà tư tưởng cổ đại đã xây dựng nhiều học thuyết khác nhau về Đạo. Trong số đó, học phái quan trọng nhất có liên hệ với Đạo giáo là Đạo gia chủ trương thuyết duy Đạo.
Xét theo trình tự phát triển tư tưởng, Đạo gia được cho là xuất hiện sau Nho gia. Sự khác biệt trong cách hiểu và trọng điểm khi bàn về Đạo giữa hai phái xuất phát từ việc Đạo gia muốn vượt ra ngoài phạm vi Nhân đạo để xây dựng học thuyết về Đạo.
Nho gia chứng kiến nhà Chu suy yếu, lễ nhạc đổ nát, nên mong muốn khôi phục lễ nhạc. Đạo gia lại cho rằng sự suy đồi của lễ nhạc không phải vấn đề quan trọng nhất; điều cốt yếu là thuận theo Đạo tự nhiên.
Nho gia tôn xưng Nghiêu và Thuấn, còn Đạo gia lại gắn học thuyết của mình với Hoàng Đế, vị vua được cho là sống trước hai người ấy.
Tư Mã Thiên, trong Sử Ký – Tự Tự, dẫn lời Tư Mã Đàm nói về Đạo gia:
其為術也，因陰陽之大順，采儒墨之善，撮名法之要。
Nghĩa là: Phương thuật của Đạo gia dựa theo sự vận hành thuận lẽ lớn của âm dương, tiếp thu những điểm hay của Nho gia và Mặc gia, đồng thời chọn lấy những yếu điểm trong học thuyết Danh gia và Pháp gia.
Những điều này có thể được xem là bằng chứng cho thấy Đạo gia xuất hiện sau Nho gia.
Lời kết
Chữ Đạo từ nghĩa ban đầu là con đường dần phát triển thành một khái niệm triết học sâu rộng. Qua quan niệm của Đạo gia và Nho gia, có thể thấy tuy cách nhìn và trọng tâm khác nhau, cả hai đều coi trọng việc thuận theo Đạo. Trước khi Đạo giáo hình thành, Đạo đã được các nhà tư tưởng cổ đại luận bàn và phát triển, trong đó Đạo gia giữ vai trò quan trọng đối với sự hình thành tư tưởng Đạo giáo về sau.
Trả lời